مرکز سینمایی رسانه ای اسطوره سازان

موسسه فرهنگی سینمایی اسطوره سازان براساس دغدغه ی قهرمان، الگو و اسطوره سازی و پاسخ به کمبود منابع تصویری از قهرمانان، الگوها و اسطوره های دینی و بومی مورد نیاز نسل جوان و جامعه امروزی، با رویکرد تولید آثار تلویزیونی و سینمایی در ساختارهای داستانی، مستند، آموزشی، انیمیشن و سریال های تلویزیونی فعال شده است
همچنین در حوزه توزیع و پخش آثار سینمایی و سینما مارکتینگ فعال است

آخرین نظرات
پیوندها

ما شایعه های و شایعات حاکم بر فضای مجازی

شنبه, ۳۰ مرداد ۱۴۰۰، ۰۳:۵۴ ب.ظ

شایعه، خبر یا اطلاعى غیر موثق است که مبتنى بر مشهورات یا قول اجماع است‏یعنى اعتبار خود را از تواتر و شیوع خود مى‏گیرد یعنى از هرکس بپرسیم که علت صحت این خبر چیست، پاسخ مى‏دهد: «چون همه مى‏گویند پس صحت دارد» .
شنونده نیز براى پذیرش آن مطلب کمتر به دنبال دلیل و مدرک واقعى است، بلکه به شیوع و تواتر آن بسنده مى‏کند.
مى‏گویند: شایعه چون آب دریاست‏یعنى هرچه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش مى‏کند. چرا که معمولا شایعه ایجاد ترس و نگرانى در جامعه مى‏نماید و مردم به علت عدم دسترسى به اطلاعات دقیق به آن پناه مى‏برند و آن را دهان به دهان نقل مى‏کنند و گاه بر آن مى‏افزایند.
در دوران انقلاب اسلامى مردم ایران شایعات فراوانى را شنیده‏اند و آسیب‏هاى فراوانى از توپخانه‏هاى تبلیغاتى دشمن متحمل شده‏اند.
از شایعه رؤیت تصویر حضرت امام (ره) در کره ماه گرفته تا شایعه بمباران هسته‏اى ایران یا وقوع زلزله مهیب در تهران و یا شایعه اموال و دارایى‏هاى آنچنانى مسؤولان کشور و امثال آن.
به راستى شایعه چیست و چرا شیوع مى‏یابد و چگونه مى‏توان با آن مقابله کرد؟
پاسخ تفصیلى به این سؤالات در حوصله این مقاله نیست ولى در ادامه بحث‏سعى مى‏کنیم با ذکر مثالهایى به بیان انواع شایعه و راههاى درمان آن به‏طور اجمال بپردازیم.
لازم به ذکر است که با توجه به آسیب‏پذیرى شدید جامعه ما نسبت‏به رواج شایعات و تلاش فراوان دشمن در ترویج‏شایعه‏هاى سیاسى، اقتصادى، امنیتى و اجتماعى در جامعه و تخریب سلامت و تعادل روانى مردم، جا دارد که دستگاههاى علمى، فرهنگى و تبلیغاتى کشور سرمایه‏گذارى بیشترى در این راستا انجام دهند. یعنى ضمن تجزیه و تحلیل علمى شایعات و ریشه‏هاى آنها به تشریح عواقب شایعه‏سازى و ترویج آن براى مردم بپردازند.

انواع شایعه
1. شایعات - ترس:
بخشى از شایعات به منظور ایجاد ترس و وحشت و نگرانى در جامعه تولید و پخش مى‏شوند. مثلا در سال 1370 ه ش. شایعه‏اى در شهرها و روستاهاى دورافتاده هند رواج یافت که: «باندهاى خاصى براى ربودن بچه‏ها از خیابانها به وجود آمده است‏» .
ضمنا شایع شد که منظور از این اقدام، فروش بچه‏ها به بانکهاى خون یا فروش اعضاى بدن آنها و یا بکارگیرى آنها در باندهاى دزدى یا گدایى است.
در پى رواج این شایعه در دل پدران و مادران ترس عجیبى مستولى شد، تا آنجا که علیرغم انکار رسمى موضوع از سوى مسؤولان امر ولى آنها از اعزام فرزندان خود به مدارس اجتناب ورزیدند.
ضمنا افراد زیادى به تهمت‏بچه‏دزدى و بدون هیچ محاکمه و تحقیقى توسط مردم اعدام شدند.

2. شایعه - بدبینى:
منظور از این شایعه ترویج‏بدبینى و آزار و اذیت نسبت‏به اشخاص یا گروههاى محبوب یا مقتدر در جامعه است.
مثلا: شایعاتى که علیه پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله در صدر اسلام منتشر مى‏شد و نسبت‏شاعر بودن به آن حضرت مى‏دادند (سوره یاسین: آیه 69) .
همچنین شایعه جنگ قدرت در ایران که بارها از سوى دشمنان انقلاب مطرح شده است. مثلا در سال 1372 شایعاتى مبنى بر حمله به منزل حضرت امام (ره) و کشته شدن 20 نفر در بیت ایشان در غرب انتشار یافت که علت آن را نزاع بر سر کسب قدرت بین رهبران کشور ذکر کردند!
البته روزنامه واشنگتن تایمز در 19/3/93 منبع این خبر را دفتر ابوالحسن بنى‏صدر در پاریس اعلام کرد و با استناد به پخش سخنرانى حضرت امام (ره) از تلویزیون به تکذیب آن پرداخت.

3- شایعه تفرقه‏ افکن
این شایعه بر مبناى اصل «تفرقه بیانداز و حکومت کن‏» یا «فرق تسد» استوار است.
و با هدف ایجاد اختلاف در بین فرمانده و سربازان و یا بین دو همسر یا دو طایفه و گروه وامثال آن تولید و پخش مى‏شود.
مثلا: پس از اشغال منطقه غزه توسط صهیونیست‏ها در سال 1346 شایع شد که مسیحیان از حاکمان اشغالگر خواسته‏اند که مسجد جامع بزرگ غزه به کلیسا تبدیل شود.
هدف از این شایعه ایجاد شکاف در وحدت ملى فلسطینیان از طریق تحریک احساسات دینى بود.

4- شایعه فریب
این شایعه همچون پرده‏اى از دود است که براى پنهان سازى اهداف واقعى دشمن استفاده مى‏شود. مثلا در تاریخ 8/6/1941 وزیر تبلیغات آلمان دکتر گوبلز ضمن چاپ مقاله‏اى در خصوص جزیره کریت‏به‏طور ضمنى اشاره کرد که ارتش آلمان در ابتدا قصد حمله به انگلستان را دارد و سپس روسیه. درحالى که نقشه اصلى بر مبناى هجوم به مسکو بود!

5- شایعه اقتصادى
هدف از این شایعه ایجاد حالتى از نگرانى و ترس در بازار مالى یا اوضاع اقتصادى کشور به ویژه در زمان بحرانها و جنگهاست.
مثلا : در آمریکا شایعاتى پیرامون تولیدات رستورانهاى مک دولاندر ظاهر شد که مى‏گفت: این رستورانها به محتواى ساندویچهاى خود کرمهایى اضافه مى‏کند تا پروتئین آنها افزایش یابد. در پى این شایعه تعداد زیادى از مردم به علت‏حفظ سلامتى خود از خرید این تولیدات خوددارى کردند و مدیریت این رستورانها را مجبور به صرف هزاران دلار نمود تا بر این شایعه ویرانگر سیطره یابد.

6- شایعه ناموسى
این شایعه در پى جدایى بین زن و شوهر و هتک حرمت افراد از طریق بدنام کردن یکى از همسران است که به آن قذف گفته مى‏شود. مثلا حادثه افک که در آیات 20- 10 سوره نور نقل شده است در خصوص یکى از این شایعات است. در شان نزول این آیات مفسران گفته‏اند که یکى از همسران پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله مورد تهمت ناموسى قرار مى‏گیرد (در برخى کتابها نام این زن را ماریه قبطیه و در کتب اهل سنت عایشه ذکر کرده‏اند) . مسلمانان از این مساله سخت ناراحت مى‏شوند تا آن که این آیات نازل مى‏شود.
در این آیات مؤمنانى که فریب این تهمت را خورده و تحت تاثیر قرارگرفتند، مورد سرزنش واقع مى‏شوند و خداوند متعال مى‏فرماید:
چرا هنگامى که این (تهمت) را شنیدند، مردان و زنان با ایمان نسبت‏به خود (وکسى که همچون خود آنها بود) گمان خیر نبردند؟ چرا نگفتید که این دروغى بزرگ و آشکار است؟
چرا چهار شاهد براى آن نیاوردند؟ اکنون که چنین گواهانى نیاوردند، آنان در پیشگاه خدا دروغگو هستند.
تجزیه و تحلیل شایعه شایعه داراى سه مرحله تولد، حیات و مرگ است. تولد آن توسط افراد ذیل مى‏تواند انجام شود:

1- دشمن رسمى (درجنگ‏ها) .
2- سرویسهاى اطلاعاتى و جاسوسى.
3- ستون پنجم (مزدوران و منافقان و...) .
4- بنگاه هاى خبرپراکنى و روزنامه‏نگاران خودى.
5- افراد روانى یا ضعیف ‏النفس (به منظور جلب توجه یا ارضاى نفس در حقد و حسد و نفرت و...) .
این افراد هرگاه شرائط را مناسب و زمین را حاصل خیز ببینند اقدام به کاشتن بذر فتنه و آشوب و نگرانى در جامعه مى‏نمایند و زمینه نارضایتى عمومى یا تضعیف روحیه سربازان و یا نزاعهاى گروهى و قومى را فراهم مى‏سازند.بنابراین هنگامى که مردم به دنبال کسب معلومات دقیق جهت فهم مسائل پیرامون خود هستند و به آن دسترسى پیدا نمى‏کنند، سازندگان شایعه اقدام به ارائه اطلاعات تحریف‏شده و بى‏اساس مى‏نمایند.
حیات و پیشرفت‏شایعه: انتشار شایعه تابع قانون خاصى است. برطبق این قانون رواج شایعه / اهمیت موضوع / ابهام. یعنى هرقدر اهمیت موضوع براى خواننده یا شنونده بیشتر باشد و ابهامات بیشترى پیرامون موضوع وجود داشته باشد، شانس حیات و رواج شایعه بیشتر است.
مثلا: شایعه پیرامون افزایش یا کاهش درصد سود بانکها براى کسى که داراى پول در بانکها نیست چندان اهمیتى ندارد و این مساله را دامن نخواهد زد.
از سوى دیگر اینگونه شایعات براى کارمندان و مسؤولان بانکها کمتر تاثیرگذار است چون آنان از اخبار دقیق میزان سود در بانکها مطلعند و هیچ ابهامى براى آنها وجود ندارد. اما براى افراد عادى موضوع متفاوت است.
مرگ شایعه
این مرحله پایان عمر شایعه و سرانجام مراحل تولد و انتشار آن است. در بین شایعات مواردى وجود دارند که به مدت یک یا چند ساعت و یا چند روز دوام مى‏یابند و شایعاتى نیز وجود دارند که سالها و حتى قرنها ادامه مى‏یابند. از جمله شایعات طولانى مدت، اسرائیلیات موجود در برخى کتب کهن اسلامى یا شایعه به صلیب کشیده شدن حضرت عیسى علیه السلام است.
برخى شایعات را «غوص کننده‏» مى‏نامند چون براى مدتى پنهان مى‏شوند ولى چنانچه شرائط مهیا شود، مجددا زنده شده و انتشار مى‏یابند.
مرگ طبیعى شایعه وقتى است که یکى از دو عنصر «ابهام‏» یا «اهمیت‏» که در قانون شایعه ذکر شد، از بین بروند. ابهام وقتى مرتفع مى‏شود که اطلاع‏رسانى صحیح انجام شود و مردم به رسانه‏هاى گروهى و مسؤولان خود اعتماد کامل داشته باشند (هرچند که برخى مطبوعات غیر وزین با درج اخبار غیر موثق و غیر مستند خود به عناصر ترویج دهنده شایعه تبدیل مى‏شوند) . البته در مواقع جنگ و بحرانها سانسور بیشترى بر رسانه‏ها اعمال مى‏شود و طبعا شایعات رواج بیشترى مى‏یابند. در این مواقع شاید بتوان به عنصر دوم (یعنى اهمیت موضوع) پرداخت و اهمیت‏شایعات را در جامعه کاست. البته در شرائط عادى معمولا از راه ابهام زدائى و بى‏اعتبار کردن منابع شایعه‏پرداز مى‏توان به جنگ شایعه رفت. برخى شایعات ساده و کم‏اهمیت نیز باید از سوى مسؤولان نادیده انگاشته شوند چرا که «الباطل یموت بترک ذکره‏» یعنى مرگ باطل به ترک ذکر آن است.

بنابراین راههاى مقابله با شایعه را مى‏توان چنین دسته‏ بندى کرد:
راه مقابله با شایعه
1. پیشگیرى: قبل از شیوع هر شایعه‏اى باید خطرات و پیامدهاى شایعه را براى مردم تشریح کرد. شایعه وباى خطرناکى است که به شدت و سرعت از یکى به دیگرى منتقل مى‏شود. و افراد، گروهها، جوامع و حتى کشورهاى مختلف را تحت تاثیر شگرف خود قرار مى‏دهد. در آیات و احادیث متعدد هم نسبت‏به انجام غیبت، داشتن سوء ظن و پرگوئى هشدار داده شده است. پس در جامعه اسلامى مردم باید به دنبال حرف و مطلب مستند و موثق باشند. روزنامه‏ ها نیز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از «محافل خبرى‏» یا «افراد مطلع‏» باید خوددارى نمایند تا جامعه از خطر شایعه مصون ماند.
2 . درمان: چنانچه شایعه‏اى فراگیر شد، باید اقدامات ذیل به عمل آید:
1- 2) شناسایى منابع و افراد شایعه‏ساز.
2- 2) بى‏اعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان براى مردم.
3- 2) دادن اطلاعات صحیح به مردمى که تحت تاثیر شایعه قرار گرفته‏اند (جامعه هدف) .
4- 2) نادیده انگاشتن شایعات ضعیف و پاسخ غیر مستقیم به آن. مثلا نشان دادن تصویر زنده فردى که شایعه قتل وى منتشر شده است.
5- 2) پاسخ شایعه با شایعه (که در جنگ‏هاى روانى علیه دشمن به کار بسته مى‏شود) .
براى کنترل و درمان هرچه بهتر شایعات مناسب است که مرکزى تحت عنوان مرکز مطالعات شایعه یا «شایعه‏سنجى‏» در کشور ایجاد شود تا به تحقیقات علمى و آمارى این موضوع و ارائه راههاى درمان شایعات بپردازند. آموزش هاى عمومى نیز جزئى از شرح وظائف این مرکز مى‏تواند باشد.
نویسنده: حمید مکارم
منبع: ماهنامه مکتب اسلام 1378 شماره 3


شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه

یکی از مباحثی که در قرآن کریم و روایات ائمه (ع) بدان پرداخته شده است، مبحث شایعه و انتشار خبرهای دروغین است.
شایعه، خبری دروغین است که به راحتی در جامعه جریان می یابد و باعث تبیین واقعیت به صورتی دگرگون می شود و بیشتر درباره برجستگان و خواص جامعه صورت می گیرد. همچنین از شایعه در جنگ نرم و جنگ های روانی بسیار استفاده می شود. دو اصل اهمیت و ابهام، محورهای اصلی پدید آمدن شایعه اند. به عبارت دیگر اصولا شایعه نسبت به اموری صورت می گیرد که از حساسیت بالایی برای مخاطب برخوردار باشد و همین حساسیت و ابهام، زمینه گسترش آن را فراهم می آورد. شایعه دارای انواع گوناگون است از جمله: 1- شایعات علیه شخصیت رسول خدا (ص) با عناوین الف: شایعه شاعر، مجنون، ساحر، مسحور و دروغ گو ب) شایعه خیانت ج) شایعه بی عدالتی د) شایعه سادگی و زودباوری پیامبر (ص) است. 2- شایعات علیه خانواده پیامبر (ص) (ناموسی و اخلاقی) که در داستان افک مطرح است 3- شایعات مرتبط با اصول امنیتی جامعه (شایعات نظامی، اجتماعی، سیاسی) که اغلب توسط افراد ساده لوح و ضعیف الایمان، تحت تاثیر سخنان منافقان منتشر می شد که بیشتر حاوی اخبار مربوط به جنگ هاست که از جمله آن ها شایعات در جنگ احد (شایعه شهادت پیامبر (ص))،جنگ تبوک (شایعه شکست سپاه اسلام) و جنگ احزاب را می توان ذکر کرد.
از منظر اسلام، حفظ سلامت اجتماع، برای حفظ سلامت فرد، اهمیت فراوان دارد، لذا به شدت با شایعه پردازان مقابله شده است. و خداوند در قرآن کریم، آن را گناهی بزرگ برشمرده و برای شایعه سازی و شایعه پراکنی، مجازاتی در دنیا و آخرت در نظر گرفته است

منبع:

این روز ها فضای مجازی به محل زندگی دوم انسان‌های زیادی تبدیل شده است. رعایت برخی اصول و قوانین ساده، به فعالیت امن و سالم‌تر ما در این فضا کمک خواد کرد.

 

 

بروز شایعات در فضای مجازی

میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصل ضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه. بنابراین اگر ابهام یا اهمیت شایعه صفر باشد، شایعه ای در جامعه وجود نخواهد داشت.

چکیده پژوهش:

شایعه یک موضوع خاصّ گمانیِ بدون وجود ملاک های اطمینان بخش رسیدگی است، که معمولاً به صورت شفاهی، از فردی به فرد دیگر انتقال می یابد.

به منظور تمیز اطلاعات (اخبار) از شایعات، باید نزدیکی یا دوری مدرک و سند شایعه را از حقیقت بدانیم. در شایعه، منبع خبر، کم رنگ است و غالبا با جملاتی مانند: «می گویند که...، راستی شنیده ای که،....، یکی از افراد با اطلاع گفت که...» آغاز می شوند.

شایعه شامل اطلاعاتی می‌شود که برای مردم اهمیت دارد و در موقعیت‌هایی رواج می‌یابد که مردم مشتاق خبر باشند؛ ولی نتوانند آن را از منابع موثق دریافت کنند. شایعه می‌تواند در زمینه‌های مختلفی مانند: تصمیم‌گیری‌های کلان جامعه، انتخابات، انتصابات، استخدام، ارتقاء، مزایا، جابه جایی‌ها، ‌اخراج‌ها، پارتی بازی‌ها و غیره باشد.

شایعه و شایعه پراکنی از اعمال ناشایستی است که توسط شخص یا اشخاصی صورت می پذیرد که دارای نوعی بیماری اجتماعی هستند.

میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصل ضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه. بنابراین اگر ابهام یا اهمیت شایعه صفر باشد، شایعه ­ای در جامعه وجود نخواهد داشت.

اگر: میزان رواج شایعه: R و اهمیت شایعه : I ومیزان ابهام : A باشد ، این رابطه برقرار می­ شود: A*I =R

شایعه در فضای مجازی همه فاکتورهای فضای غیر مجازی را دارد و در عین حال فاکتورهای دیگری نیز افزوده می شود. سرعت در فضای مجازی بیشتر است. تعداد فرستندگان شایعه بیشتر است، تعداد مخاطبان شایعه نیز بیشتر است و در عین حال چون مخاطبان و فرستندگان همدیگر را نمی بینند این موضوع تقویت می شود و هر کس ماجرا را هر جور که دوست دارد روایت می کند.

پرسیدن این سوالات در کشف شایعه کمک می کند: منبع اصلی این پیام کجاست؟ واقعا چه کسی این حرف را زده؟ آیا فرد اعتبار کافی دارد؟ دوم اینکه ذینفعان دخیل در این شایعه چه کسانی هستند و از این آب گل آلوده چه ماهی قرار است بگیرند؟ و سوال هایی مانند این که چرا الان ؟ چرا این حرف؟ و چرا این آدم این حرف را می­زند؟ و...

 

پژوهش خبری صدا و سیما: بارها تجربه کرده ایم که هنگامی که در جامعه با دیگر شهروندان گفتگو می کنیم، اخبار و اطلاعاتی رد و بدل می شود که خودمان به آن اشراف زیادی نداریم و در تایید و تصدیق آنان دچار شک می شویم. برای دانستن درستی یا نادرستی موضوع چکار باید بکنیم، یا باید موضوع را بپذیریم و یا تایید موضوع را به گذر زمان می سپاریم.

اگر موضوع مورد نظر برای ما اهمیت زیادی داشته باشد، ابهام ایجاد شده در شایعه در بیشتر مواقع ما را برای رسیدن به حقیقت موضوع دچار اشکال می کند. اندیشمندان ارتباطات "اهمیت "موضوع و "ابهام " را به عنوان دوفاکتوری می دانند که در بیان مطالب غیر موثق و بروز شایعه نقش دارند و هرچه اهمیت و ابهام بیشتری وجود داشته باشد، بروز و ظهور شایعه بیشتر می شود. این روزها فضای مجازی و شبکه های اجتماعی خود بستری برای انتشار شایعات مختلف شده است و اعضای خانواده به عنوان کاربران فضای مجازی روزانه با شایعاتی مختلفی مواجه می شوند و ممکن است که بحث در خصوص صحت این شایعات به بحث های درون خانوادگی آنها راه یابد، بنابراین در این تحقیق به دنبال آن هستیم که نقش اعضای خانواده و به ویژه والدین را در جهت مواجهه شدن با شایعات و آگاه سازی فرزندان و سایر اعضا مورد بررسی قرار دهیم.

مفهوم شایعه در علم ارتباطات

در علم ارتباطات، شایعه را گفتمان‌های غیر رسمی و نامعتبر و در نتیجه اطلاعات وارسی نشده می‌دانند که در چند مرحله در چارچوب نظام ارتباطی پرورانده شده‌است . از آنجایی که اطلاعات در هر مرحله دست به دست شده‌است، اغلب تحریفاتی در آن ها صورت می‌گیرد. ممکن است بعد از چندین بار تحریف، محصول نهایی به کلی با آنچه در ابتدای کار منتقل شده، متفاوت باشد .

واژه شایعه دارای ریشه‌ای عربی است و حروف اصلی آن «شیع» می‌باشد که بر وزن « فاعل» به «شایع»، به معنای رواج دهنده، تبدیل شده است. «ه» آخر شایعه به صورت « ۃ » بوده است که در زبان عربی علامت مؤنث است و برای نشان دادن وحدانیّت موضوع به کار رفته است؛ مانند واژه« واقعه» که اشاره به یک حادثه واحد دارد، شایعه نیز اشاره به رواج یک موضوع واحد دارد . در زبان فارسی به مرور زمان کلمه «شایعه» به دلیل راحتی در تلفظ به جای واژه «شایعة» به کار گرفته شده است.

شایعه در لغت به معنی خبری است که شیوع پیدا کرده باشد. این واژه زمانی کاربرد پیدا می کند که قصد و نیت به کارگیری آن نشر یک خبر و پراکندن آن به سطوح جامعه است. شایعه مانند همه واژه هایی که بشر به کار می برد، از بار معنایی خاصی برخوردار است، اما برخی واژه ها شدت کارکرد و تاثیرگذاری بیشتر و گسترده تری دارند . شایعه در زبان فارسی و واژه های مترادف آن در زبان های دیگر مانند Buzz یا Rumor در انگلیسی کارکرد معنایی خاصی دارند که چندان هم با واژه های دیگر قابل مقایسه نیستند.

 

 

شایعه در روان­شناسی

در کتاب روان شناسی شایعه، تعریفی دقیق تر برای شایعه، بیان شده است: «شایعه یک موضوع خاصّ گمانیِ بدون وجود ملاک های اطمینان بخش رسیدگی است، که معمولاً به صورت شفاهی، از فردی به فرد دیگر انتقال می یابد». در این تعریف، بر یکی از ویژگی های خاص و مرکزی شایعه تأکید شده است و آن، اصرار بر این است که شایعه در غیاب ملاک های اطمینان بخش رسیدگی، ساخته می شود. این محک، وجه تمایز شایعه از اخبار است.

ما همیشه به سادگی نمی توانیم، حضور یا غیاب ملاک های مطمئن رسیدگی را درک کنیم. از این رو نمی توانیم بگوییم که آنچه می شنویم، آیا واقعیت دارد یا ساختگی است. به منظور تمییز اطلاعات (اخبار) از شایعات، باید نزدیکی یا دوری مدرک و سند شایعه را از حقیقت بدانیم. در شایعه، منبع خبر، کم رنگ است و غالبا با جملاتی مانند: «می گویند که...، راستی شنیده ای که،....، یکی از افراد با اطلاع گفت که...» آغاز می شوند.

 

زمینه‌های شایعه

شایعه پیامی است که به طور غیر رسمی و معمولاً دهان به دهان منتقل می‌شود و به موضوعی مربوط می شود که تحقیق در صحت و سقم آن مشکل است . شایعه شامل اطلاعاتی می‌شود که برای مردم اهمیت دارد و در موقعیت‌هایی رواج می‌یابد که مردم مشتاق خبر باشند؛ ولی نتوانند آن را از منابع موثق دریافت کنند. شایعه می‌تواند در زمینه‌های مختلفی مانند: تصمیم‌گیری‌های کلان جامعه، انتخابات، انتصابات، استخدام، ارتقاء، مزایا، جابه جایی‌ها، ‌اخراج‌ها، پارتی بازی‌ها و غیره باشد.

 

شایعه از نظر صاحب نظران

شایعه چیست؟

· شایعه، خبر تأیید نشده منتشرشده در مقیاس وسیع می‌باشد و متفاوت از بدگویی است. شایعات عنصر اضطرار را با خود همراه دارند.

· شایعات وقتی رواج می‌یابند که مردم فکر می‌کنند موضوع خیلی مهم است. به نظر می‌رسد شایعات توضیح و تفسیر ماندگاری ارائه می‌کنند.

· زمانی که اخبار مناسب داده نمی‌شود، موجود نیست یا معتبر نمی‌باشد، شایعات افزایش می‌یابند و مردم حتی می‌توانند آن را واقعیت بخشند.

· «هنگامی که افراد به شدت مشتاق کسب خبر درباره چیزی هستند، اما نمی‌توانند اطلاعات موثقی به دست آورند، مستعد پذیرش شایعه‌ها می‌شوند. ».

· در لغت نامه دهخدا، شایعه، چنین معنا شده است: «در تداول امروز، خبرهای بی­اصل است که در میان مردم، بر سر زبان­ها باشد».

· «شایعه، عبارت است از: پیامی که در میان افراد جامعه، دهان به دهان می­گردد، ولی واقعیت، آن را تأیید نمی­ کند».

· شایعات اغلب در ارائه پیام خود کارایی و تأثیر پخش رادیویی و با پیشرفت فناوری، توانایی انتقال شایعات نیز تقویت می­ شود. 

 

فرمول شایعه

شایعه،کوششی جمعی است برای تفسیر یک موقعیت مبهم‏، ولی جذاب. شایعه همچون آب دریا ست، یعنی هر چه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش می‏ کند. چرا که معمولا شایعه ایجاد ترس و نگرانی در جامعه می‏ نماید و مردم به علت عدم دسترسی به اطلاعات‏ دقیق به آن پناه می‏ برند و آن را دهان به دهان نقل می ‏کنند و گاه بر آن می ‏افزایند.

به نظر می‌رسد که دو شرط «اهمیت» و «ابهام» در انتقال شایعه، قانون اصلی شایعه را توضیح دهد. بدین معنا که فرمول حدت و شدت شایعه را می‌توان به این صورت تعریف کرد:

میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصل ضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه.

اگر: میزان رواج شایعه: R و اهمیت شایعه : I ومیزان ابهام : A باشد ، این رابطه برقرار می­ شود: A*I =R

بنابراین اگر ابهام یا اهمیت شایعه صفر باشد، شایعه­ ای در جامعه وجود نخواهد داشت.

 

پاسخ به سوالات تحقیق از سوی کارشناسان

1- مفهوم شایعه چیست؟

  شایعه همان یک کلاغ، چهل کلاغ

دکتر معصومه اسمعیل نژاد، کارشناس رسانه: شایعه به حرفی بی مدرک و سند گفته می ­شود، در شایعه موضوع و مخاطب اهمیت دارد، اما فرستنده پیام هر بار عوض می شود و هر بار مطلب نویی اضافه می ­شود، شاید به همین دلیل به شایعه در ادبیات ایران یک کلاغ چهل کلاغ نیز گفته می شود. موضوع اهمیت دارد و مخاطب به دنبال کسب اطلاعات بیشتر در این حوزه است.

 

 

2 - آیا شایعه در فضای مجازی همانند فضای غیر مجازی است؟

 هویت نامعلوم فضای مجازی عاملی برای ساختن شایعه

دکتر صدیقه ببران، استاد ارتباطات : اساسا فضای مجازی حوزه جدیدی شبیه فضای حقیقی است که کاربران زیادی به آن وارد شده‌اند و همان‌طور که در دنیای واقعی ما شاهد بروز برخی شایعات هستیم، در فضای مجازی نیز این اتفاق می‌افتد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضای مجازی این است که برخی کاربران با هویت‌های نامعلوم وارد آن می‌شوند و به همین دلیل شرایط برای برخی افراد سودجو باز مهیا است تا به بعضی کژرفتاری‌ها مانند شایعه‌سازی دامن بزنند.

 فضای مجازی تقویت کننده نشر شایعات

دکتر معصومه اسمعیل نژاد، کارشناس رسانه: شایعه در فضای مجازی همه فاکتورهای فضای غیر مجازی را دارد و در عین حال فاکتورهای دیگری نیز افزوده می شود. سرعت در فضای مجازی بیشتر است. تعداد فرستندگان شایعه بیشتر است، تعداد مخاطبان شایعه نیز بیشتر است و در عین حال چون مخاطبان و فرستندگان همدیگر را نمی بینند این موضوع تقویت می شود و هر کس ماجرا را هر جور که دوست دارد روایت می کند.

 

3 - راه های مقابله با شایعه در درون خانواده چگونه است؟

  سواد رسانه­ای راه مقابله با شایعه

دکتر صدیقه ببران، استاد ارتباطات: مهم این‌که، فضای مجازی عرصه‌ای امن برای سودجویان است تا با خیالی راحت به انجام برخی کارهای ناشایست در آن بپردازند و البته بعضی از افراد نیز به صورت ناخواسته درگیر برخی مسائل مانند بازنشر شایعات می‌شوند. یکی از دلایل گسترش شایعات در فضای مجازی، بی‌سوادی یا کم‌سوادی کاربران در حوزه رسانه است؛ توضیح این‌که افراد مختلف و با فرهنگ‌های متفاوت و سطح سوادهای گوناگون وارد فضای مجازی شده‌اند و اغلب آنها سواد رسانه‌ای اندکی دارند و به همین دلیل مشکلاتی بروز می‌کند. نباید تصور کرد که سواد رسانه‌ای به معنی توانایی استفاده از اینترنت و نصب اپلیکیشن‌های مختلف در گوشی تلفن یا لوازم دیگر مانند لپ‌تاپ، تب‌لت و... است، بلکه سواد رسانه‌ای به مفهوم قدرت تشخیص افراد اهمیت دارد. اگر کاربران قصد دارند که درگیر شایعات در فضای مجازی نشوند و حتی به صورت ناخودآگاه آنها را نشر ندهند، باید با دقت بیشتری در شبکه‌های اجتماعی رفتار نمایند و هرآنچه را که می‌بینند، برای دیگران ارسال نکنند. به این ترتیب، با افزایش اطلاعات و سواد رسانه‌ای افراد، زمینه برای گسترش شایعات نیز از بین می‌رود.

  شفافیت و صداقت راهکار مقابله باشایعه

دکتر معصومه اسمعیل­ نژاد، کارشناس رسانه: دشمن شایعه شفافیت و صداقت است از قضا اینها ارکان داشتن خانواده سالم نیز هستند. شفافیت در گفتار و رفتار و دوری گزیدن از مظان اتهام سدی در مقابل هر گونه شایعه ایجاد می­کند. شایعه نقل و نبات بسیاری از دورهمی ها است. اما سواد رسانه ای مخاطبان می تواند به جنگ شایعه برود، پرسیدن این سوالات در کشف شایعه کمک می کند: منبع اصلی این پیام کجاست؟ واقعا چه کسی این حرف را زده؟ آیا فرد اعتبار کافی دارد؟ دوم اینکه ذی نفعان دخیل در این شایعه چه کسانی هستند و از این آب گل آلوده چه ماهی است قرار است گرفته شود؟ و سوال هایی مانند این که چرا الان ؟ چرا این حرف؟ و چرا این آدم این حرف را می­ زند؟ و آگاهی و هوشیاری خانواده ها اهمیت دارد و در قدم بعدی اینکه اگر ما اعتقادی نداریم و پاسخی برای سوال هایمان نیافتیم می توانیم حلقه شایعه را قطع کنیم و یا اینکه براساس شایعات تصمیم گیری نکنیم.

 

 

نپذیرفتن خبر مبهم بدون تحقیق

مهدی جوهری، معاون اجتماعی دادگستری استان البرز: یکی از اقدامات مهم برای مقابله با شایعات این است که ما هر خبری را بدون تحقیق نپذیریم و در مورد هر خبری از منابع موثق تحقیق کنیم. توصیه و سفارش دین ما نیز براساس آیات و روایات این موضوع را تایید می­ کند.

4 راهکارهای خانواده ها برای مواجهه با شایعات در فضای مجازی چیست؟

 داشتن نگاه انتقادی به فضای مجازی

دکتر معصومه اسمعیل نژاد، کارشناس رسانه: شایعات همیشه بوده اند و شنونده باید عاقل باشد. به نظر من افراد خانواده که در فضای مجازی فعالیت می کنند، رفته رفته تجربه به دست می اورند و در مقابل شایعات مصونیت پیدا می­کنند و دیگر هر حرفی را باور نمی کنند و با نگاه انتقادی به فضای مجازی و شایعات می نگرند.

 لزوم آموزش افراد خانواده در خصوص ماهیت فضای مجازی

دکتر صدیقه ببران، استاد ارتباطات : تشخیص واقعیت از غیر آن در فضای مجازی اهمیت زیادی دارد و به همین دلیل باید افراد خانواده تحت آموزش قرار گیرند و مجهز به قدرت تفکر انتقادی شوند تا بدون دانش همه چیز را نپذیرند یا مطالب را انتشار ندهند. راه‌حل افراد برای این‌که از صحت و سقم موضوعی مطلع شوند، این است که در مورد مطالب نقل شده در شبکه‌های اجتماعی به جست‌وجو بپردازند. از سویی دیگر باید ببینند که این مطلب توسط چه کسانی منتشر شده است و اگر تعداد افراد معتبر انتشاردهنده زیاد است، آن را بپذیرند. طی سال‌های اخیر اتفاقاتی افتاده است که باید به فال نیک گرفت، مثلا آموزش و پرورش برنامه‌هایی را برای آموزش دانش‌آموزان درباره فضای مجازی و نحوه استفاده از شبکه‌های اجتماعی، اینترنت و... در دستور کار قرار داده، اما لازم است که این اقدامات گسترش یابد. موضوع دیگر این‌که، نباید نگاه کاسب‌کارانه به موضوع افزایش سواد رسانه‌ای افراد داشت و باید تمامی سازمان‌ها، ارگان‌های ذی‌ربط و رسانه‌ها به صورت جدی به مباحث فرهنگی ورود کنند تا در آینده شاهد کاهش چشمگیر مشکلات موجود در فضای مجازی باشیم.

 

  استفاده منطقی خانواده ­ها از فضای مجازی

علی‌اکبر جلالی، استاد روابط عمومی و عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران : یکی از چالش‌های خانواده ها این است که نتوانسته‌اند از شبکه‌های اجتماعی به صورت منطقی استفاده کنند و به جای انکه اختیارش دست اولیا باشد تا بتوانند از آن در جهت نیل به پیوند خانوادگی و فعالیت‌های علمی و اموزشی بهره‌مند شوند، هدایت آن در اختیار فرزندان قرار گرفته است و تأثیرگذاری و تأثیرپذیری فرزندان کم تجربه در این فضاها بیش از والدین است.

 جای خالی قوانین در شبکه‌های اجتماعی

علی‌اکبر جلالی ، استاد روابط عمومی و عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران: اگر مروری بر قوانین داشته باشیم، متوجه می‌شویم که درصد چندانی به فضای مجازی اختصاص ندارد. بنابراین اگر به فضای مجازی مسلط نباشیم قطعا به دست کسانی می‌افتد که تسلط بیشتری دارند. همیشه نگاه اشتباهی در اذهان برخی مسئولان وجود دارد مبنی براین که فضای مجازی را به عنوان یک تهدید قلمداد می‌کنند.

  وجود پلیس شبکه ­های اجتماعی در بعضی کشورها برای جلوگیری از انتشار شایعه

علی‌اکبر جلالی، استاد روابط عمومی و عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران: برخی از کشور ها برای مقابله با فسادهای همچون انتشار شایعه در شبکه های مجازی همچون فیس‌بوک و .... ، پلیس فیس بوک تشکیل دادند و در این مسیر هم عملکرد موفقی داشته اند . اما متأسفانه ما همیشه در مسیر ممانعت از شبکه‌های اجتماعی بودیم. بهترین راهکار برای جلوگیری از دامن زدن به این شایعات در فضای مجازی قانون‌مند شدن است.

  آیا قوانینی برای جلوگیری از نشر شایعه در فضای مجازی وجود دارد؟

حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون (۵.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا چهل میلیون (۴۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال برای شایعه پراکنان

مهدی جوهری، معاون اجتماعی دادگستری استان البرز: شایعه یعنی پرداختن به یک موضوعی که واقعیت ندارد لذا نشر اکاذیب تلقی می شود و بر این اساس کسانی که مبادرت به شایعه پراکنی کنند، با استناد به ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی و ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه ای مصوب سال ۱۳۸۸ که مقرر داشته: «هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سامانه رایانه ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر نماید یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را بر خلاف حقیقت، رأساً یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق یادشده به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون بر اعاده حیثیت (در صورت امکان)، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون (۵.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا چهل میلیون (۴۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهدشد» قابل تعقیب کیفری هستند.

شایعه و شایعه پراکنی از اعمال ناشایستی است که توسط شخص یا اشخاصی صورت می پذیرد که دارای نوعی بیماری اجتماعی هستند.

پژوهش خبری صدا وسیما// مهدی خطیبی

با شایعه پراکنی در فضای مجازی خود را به دام شیطان نزدیک تر و مجازات خود را بیشتر می کنیم.

پخش شایعات دروغین مردم آزاری است .
رسانه های خارجی اتاق تولید شایعات دارند

آیت الله مکارم: اواخر سوره احزاب تهدید شدیدی در مورد شایعه افکنی شده است :  وَالْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لَا یُجَاوِرُونَکَ فِیهَا إِلَّا قَلِیلًا

اگر منافقان و کسانى که در دلهایشان مرضى هست و شایعه‏ افکنان در مدینه [از کارشان] باز نایستند تو را سخت بر آنان مسلط مى‏ کنیم تا جز [مدتى] اندک در همسایگى تو نپایند .

پخش شایعات باعث تزلزل جامعه و فساد می شود .
 

نظرات (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی